Η 3η Μαΐου 1941 είναι μια ημερομηνία που το ΚΚΕ προτιμά να μην αναλύει λεπτομερώς στην πραγματικότητα δεν θέλει καν να την “θυμάται”. Λίγες ημέρες μετά την κατάληψη της Αθήνας από τα γερμανικά στρατεύματα στις 27 Απριλίου 1941 και ενώ η Ελλάδα βρισκόταν ήδη υπό τριπλή Κατοχή (γερμανική, ιταλική και βουλγαρική), η Κεντρική Επιτροπή του εξέδωσε Μανιφέστο (Διακήρυξη) προς τον ελληνικό λαό που θεωρείται αν μη τι άλλο αμφιλεγόμενο ως προς το περιεχόμενό του....
Το Μανιφέστο εκδόθηκε σε μια περίοδο που το ΚΚΕ ακολουθούσε τη γενική γραμμή της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Κομιντέρν), επηρεασμένη από το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο μη επίθεσης μεταξύ Ρίμπεντροπ-Μολότωφ, το 1939. Σύμφωνα με αυτή τη γραμμή: Ο πόλεμος χαρακτηριζόταν ως «ιμπεριαλιστικός» και όχι αντιφασιστικός. Η κύρια ευθύνη για την εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο και την επακόλουθη Κατοχή αποδιδόταν στη «βασιλομεταξική σπείρα», στους «προδότες» και στην αγγλόδουλη πολιτική της κυβέρνησης (Μεταξάς – Γλύξμπουργκ).
Αυτή η προσέγγιση συνέχιζε μια σειρά προηγούμενων κειμένων του ΚΚΕ (Απρίλιος 1940, Δεκέμβριος 1940, Μάρτιος 1941).
Το Μανιφέστο (που περιλαμβάνεται στα Επίσημα Κείμενα του ΚΚΕ, τόμος 5) καλούσε σε αγώνα, αλλά με πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο. Αντί να καταδικάσει ευθέως την ωμή εισβολή και υποδούλωση της πατρίδας μας, συνέχιζε πιστά τη γραμμή όπως αυτή υπαγορευόταν από το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο και έριχνε την ευθύνη για την εισβολή στους «προδότες» που ενέπλεξαν τη χώρα στον «αγγλοϊμπεριαλιστικό» πόλεμο. Χρησιμοποιούσε φράσεις όπως ότι «ο αγώνας τους για την ειρήνη ανάγκαζε τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι» να εισβάλουν/υποδουλώσουν την Ελλάδα ή παρόμοιες διατυπώσεις που παρουσίαζαν την εισβολή ως «αναγκαστική» αντίδραση στην ελληνική στάση. Καλούσε σε μαζικές εκδηλώσεις, διαδηλώσεις και απεργίες αλλά για πρακτικά αιτήματα και συγκεκριμένα το 8ωρο, αύξηση μισθών 30% καθώς και την απελευθέρωση κομμουνιστών κρατουμένων. Τόνιζε την ανάγκη για «Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας-Ειρήνης», συμμαχία με τους «υπόδουλους βαλκανικούς λαούς» (συμπεριλαμβανομένων των Βουλγάρων), βοήθεια από τη Σοβιετική Ένωση και ενίσχυση από τους λαούς της Γερμανίας και της Ιταλίας. Χαρακτήριζε όσους εγκατέλειπαν τη χώρα για να συνεχίσουν τον αγώνα στο πλευρό των Άγγλων και του Βασιλιά ως «λιποτάκτες» και απέκλειε λύτρωση από την Αγγλία ή την «καλή διάθεση του κατακτητή».
Χαρακτηριστικό είναι το εξής αποσπάσμα: «...Για να λυτρώσουμε την πατρίδα μας απ’ τον ξενικό ζυγό και να κερδίσουμε την πραγματική ειρήνη, η πρώτη μας δουλειά είναι να κόψει ο λαός κάθε δεσμό με τους προδότες... Για να λυτρώσουμε την πατρίδα μας απ’ τον ξενικό ζυγό χρειάζεται όμως αγώνας! Κι έναν τέτοιον αγώνα είναι απαραίτητο να τον στηρίξουμε πρώτα-πρώτα βέβαια, στον ηρωικό μας λαό ενωμένο στο Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας-Ειρήνης, ταυτόχρονα όμως και στη συμμαχία των άλλων υπόδουλων βαλκανικών λαών, στη βοήθεια της μεγάλης Σοβιετικής Ένωσης... στην ενίσχυση όλων των άλλων λαών κι ιδιαίτερα των ίδιων των λαών της Γερμανίας και της Ιταλίας!»
Το κείμενο παρουσιάζει την εισβολή των Γερμανών και Ιταλών ως αναγκαστική ενέργεια λόγω του «αγώνα τους για την ειρήνη» και της γενικότερης ιμπεριαλιστικής σύγκρουσης. Το σχετικό απόσπασμα όπως παρατίθεται σε ιστορικές πηγές αναφέρει συγκεκριμενα ότι «...ο αγώνας τους για την ειρήνη ανάγκασε τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι να εισβάλουν / να υποδουλώσουν την Ελλάδα...» Το Μανιφέστο κλείνει με συνθήματα όπως «Ζήτω το Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας-Ειρήνης», «Ζήτω η συνεργασία των Βαλκανίων με τη Σοβιετική Ένωση». Η μεταστροφή ήρθε μόνο όταν ο Στάλιν βρέθηκε σε πόλεμο με τον Χίτλερ και η στάση αυτή άλλαξε ριζικά μόνο μετά την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα (22 Ιουνίου 1941), όταν η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση...
Στα μεταγενέστερα χρόνια, το ΚΚΕ παρουσίασε το Μανιφέστο ως πρωτοπόρο κάλεσμα αντίστασης. Σε άρθρο του «Ριζοσπάστη» στις 26 Απριλίου 1998, χαρακτηρίζεται ως «το πρώτο ελπιδοφόρο μήνυμα» μετά την κατάληψη της Αθήνας που «δείχνει το δρόμο του αγώνα για αντίσταση». Το άρθρο παρουσιάζει επιλεκτικά μόνο τα αποσπάσματα που τονίζουν την ανάγκη οργανωμένου αγώνα του λαού ενάντια στον ξενικό ζυγό μέσω του Μετώπου Εθνικής Σωτηρίας-Ειρήνης και της συνεργασίας με τους βαλκανικούς λαούς, παρουσιάζοντάς το ως βάση για την Εθνική Αντίσταση. Αποφεύγοντας να σχολιάσει τις αναφορές για «συναδέλφωση» με τους λαούς των κατακτητών ή στην κριτική προς όσους εγκαταλείπουν τη χώρα για να συνεχίσουν τον πόλεμο στο πλευρό των Άγγλων, η εφημερίδα προβάλλει το Μανιφέστο ως πρωτοπόρο αντιστασιακό κάλεσμα, εντάσσοντάς το στην αφήγηση της Εθνικής Αντίστασης, χωρίς να εστιάζει στις πτυχές που αντικατοπτρίζουν την προ-22 Ιουνίου 1941 γραμμή της Κομιντέρν.
Ωστόσο η Διακήρυξη της 3ης Μαΐου 1941 παραμένει αντικείμενο ιστορικής διαμάχης καθώς θεωρείται συνέχεια της προπολεμικής «διεθνιστικής» γραμμής που έδινε έμφαση στην ταξική αλληλεγγύη (ακόμα και προς τους λαούς των κατακτητών) και όχι σε εθνική αντίσταση ενώ το ΚΚΕ, από την πλευρά του, την εντάσσει ως μεταβατικό κείμενο στην πορεία “προς την αντιφασιστική πάλη και την ΕΑΜική Εποποιία”. Παρότι το ΚΚΕ έχει κάνει αυτοκριτική σε άλλα ζητήματα της ιστορίας του, για το Μανιφέστο της 3ης Μαΐου 1941 δεν έχει υπάρξει ποτέ επίσημη αναγνώριση λάθους ή παραδοχής ότι η γραμμή εκείνης της περιόδου προκάλεσε αν μη τι άλλο σύγχυση στα στελέχη και τα μέλη του κόμματος. Το ΚΚΕ προτιμά είτε να αποσιωπά είτε να ερμηνεύει γενικότερα την περίοδο 1939-Ιουνίου 1941 ως μεταβατική, λόγω του Γερμανοσοβιετικού Συμφώνου, υποστηρίζοντας ότι η πραγματική στροφή έγινε με την 6η Ολομέλεια τον Ιούλιο του 1941...
